What use is a laptop in a toilet-less school?

This article appeared in The Sentinel on October 30, 2013

For want of a nail the shoe was lost.

For want of a shoe the horse was lost.

For want of a horse the rider was lost.

For want of a rider the message was lost.

For want of a message the battle was lost.

For want of a battle the kingdom was lost.

And all for the want of a horseshoe nail.

The popular proverb may have referred to the death of Richard III of England at the Battle of Bosworth Field, but it also describes how a small situation may gradually but inexorably worsen due to a minor initial impediment.

This proverb often reminds me of a young girl I met once in a village in Assam. Her name was Papori. She was a bright young girl, an expert weaver. She used to attend the local high school in her village before she decided to drop out of school altogether. Why?

As a child she used to look forward to go to school, but as she grew older and attained puberty, she began to feel the absence of a toilet in her school. She began to feign sickness during those days every month and to avoid her parents' questions, started paying more attention to housework. As time went by, she began to avoid school altogether, deciding to stay at home instead and help her parents make some extra income by weaving.

When I look back at the incident, I do not just see Papori working at her loom as children walk past her house on their way to school. I see her growing into a young person, a wife and a mother, deprived of basic education. I see deprivation of the next generation as well, because her ignorance of many crucial aspects of life will affect her and her children throughout their lives. And all will happen because Papori's school does not have a toilet.

At this point I want to refer to a report by the Comptroller and Auditor General (CAG). As of March 2011 Assam had a dropout rate of 8.3 percent in lower primary schools and 15.2 percent in upper primary schools. The document, 'Chief Minister's Vision for Women and Children 2016' also indicates that there is a serious problem of school dropout, especially among the girls. The CM's vision document also indicates that female enrollment in government schools in Class I in 2011-12 was 3.86 lakh, while it was 2.58 lakh in Class V. This further dropped to 1.19 lakh in higher secondary and junior colleges following high dropout rates in classes IX and X.

As the country strives to achieve the third of the Millennium Development Goals—to promote gender equality and empower women—it is really a matter of grave concern that girls are dropping out of schools without completing their education. According to official statistics, of all girl students enrolled in schools, the average dropout rate for girls has increased from 5.0 percent in 2009-10 to 11.9 percent in 2011-12 at primary level; and from 13.5 percent in 2009-10 to 14.3 percent at the upper primary level.

Studies conducted in this regard have discovered the biggest reason for this: absence of clean and hygienic toilets in schools for students, especially teenage girls. Studies by UNICEF indicate that while 54 out of 100 schools across the country have separate toilets for girls, on average, only one in every nine schools in Assam have separate toilets for girls.

The CAG report also found that 40.18 percent schools across the state did not have any girl’s toilet. The same report also pointed out that there were no toilet facility at all in 15.57 percent schools, nor was drinking water available in 18.85 percent schools, despite the state education department having incurred an expenditure of Rs 12,631.47 crore during 2006-2011 on elementary education, resulting in a declining trend in enrollment and high dropout rate of students in the state.

But ironically, while girls are deprived of education for absence of toilets, the state government has been spending crores of rupees every year since 2005 awarding the first division holders in the HSLC, High Madrasa and Senior Madrasa exams with the Anundoram Borooah Award.

Around 1,40,000 personal computers and laptops have been distributed to such students since the award was instituted. In 2013, another 26,788 first division holders in the HSLC, High Madrasa and Senior Madrasa exams will receive the Award district wise.

This article does not want to disparage the achievement of young students who have performed well in their exams and deserve appreciation. There can be other ways to encourage students like special scholarships or fee exemption in colleges of their choice, while the funds spent on procuring personal computers and laptops can be diverted to construction of toilets and sanitation facilities in schools so that few more girls can complete their education.

The Government should ensure proper sanitation facilities in all the schools by creating special provisions in the annual budget. Voluntary organizations should generate awareness among the guardians on the need for basic amenities like toilets in schools and help them monitor whether basic requirements are in place in the schools where their children are studying.

School teachers too should keep tab on their students, especially girl students and encourage them to come to school and motivate others who decide to drop out.

But this would be possible only when our leaders responsible for policy making can understand the importance of proper sanitation facilities in schools. So we need a visionary leadership who can prioritise the need for a toilet over a laptop.

After all, we do not want a rendition of the original proverb in this form—

For want of a toilet, a girl student was lost.

For want of a girl student, an educated  mother was lost,

For want of an educated  mother, a responsible child was lost,

For want of a responsible child, a good citizen was lost,

For want of a good citizen, an able generation was lost,

For want of an able generation, a powerful country was lost,

And all for the want of a toilet in school.

মই কেতিয়াবা জনপ্ৰতিনিধি হ’ব পাৰিমনে !

This article was published in Aamar Asom on 13 December 2013.

দিল্লীত একেলগে পঢ়া আমেৰিকা নিৱাসী বন্ধু এজনে কথাৰ মাজতে মোক এটা ডাঙৰ প্ৰশ্ন কৰিলে | প্ৰশ্নটো হ’ল যে ‘মই কেতিয়াবা জনপ্ৰতিনিধি হ’ব পাৰিমনে নাই !’ বন্ধুৰ প্ৰশ্নৰ আওপকীয়া অৰ্থ হ’ল - এজন জনপ্ৰতিনিধি হবলৈ হ’লে প্ৰয়োজন হোৱা গুণবোৰ মোৰ গাত আছেনে ?  

পঢ়ি-শুনি, বিদেশৰ বহু লোভনীয় চাকৰিৰ প্ৰস্তাৱ এৰি, মই যেতিয়া সংসদীয় ৰাজনীতিৰ জগতত প্ৰৱেশ কৰিছিলো, তেতিয়া মোৰ ওচৰ-পাজৰৰ মানুহবোৰে মোৰ প্ৰতি বিশেষ ঔত্‍সুকতা প্ৰকাশ কৰিছিল | সেই সময়তো মোৰ মনত প্ৰায়ে হোন্দোলনি তুলিছিল এই প্ৰশ্নটোৱে যে ‘মই সঁচাকৈ জনপ্ৰতিনিধি হ’ব পাৰিমনে নাই’ | কিন্তু তাৰপিছত নিজৰ ওপৰত থকা প্ৰবল আত্মবিশ্বাসৰ জোৰত ৰাষ্ট্ৰীয় স্তৰত গুৰু দায়িত্ব কান্ধ পাতি ল’লো | ৰাজ্য আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় স্তৰৰ ৰাজনীতিত অতিক্ৰম কৰিলোঁ নটা বছৰ | এই সময়বোৰত কাহানিও মনলৈ কোনোধৰনৰ সংশয় বা ভয় ভাব আহিবলৈ দিয়া নাই | কিন্তু বিদেশৰ মাটিত বন্ধুজনে দি থৈ যোৱা প্ৰশ্নটোৱে আকৌ ভালেখিনি পৰলৈ মোৰ মূৰত খুন্দিয়াই থাকিল | শেষত মই নিজেই নিজক জুকিয়াই চাবলৈ ঠিক কৰিলোঁ, যিহেতু সময়খিনি আছিল অবসৰৰ এটা অৱশ আবেলি | 

জনপ্ৰতিনিধি এজনৰ গাত কি গুণ থকা উচিত ? প্ৰথম মনলৈ আহিল যে এজন জনপ্ৰতিনিধি হ’বলৈ সৰ্বপ্ৰথমেই নেতাগৰাকীয়ে ‘জনপ্ৰিয়তা’ আৰ্জি ল’ব লাগিব | লগে-লগে অসমৰ ৰাজনীতিত দপ-দপাই থকা বহুকেইজন জনপ্ৰিয় নেতা বা নেত্ৰীৰ ছবি চকুত ভাহি উঠিল | অবশ্যে প্ৰয়াত হেম বৰুৱা, নিবাৰন বৰা বা শৰত সিংহৰ দৰে নেতাৰ জনপ্ৰিয়তা আমাৰ প্ৰজন্মই নিজ চকুৰে দেখা নাপালেও অনুভৱ কৰিব পাৰো তেওঁলোকৰ পৰ্বতসম জনপ্ৰিয়তাৰ কথা | তেওঁলোকৰ প্ৰজ্ঞা, মেধা আৰু ব্যক্তিত্বই তেওলোকক আকাশলংঘী জনপ্ৰিয়তা আনি দিছিল | কিন্তু এতিয়া নিবাৰন বৰা বা হেম বৰুৱাৰ যুগ নাই | এতিয়াৰ নেতা জনপ্ৰিয় হ’বলৈ হ’লে বিহুমঞ্চত ককাল ঘূৰাই নাচিব পাৰিব লাগিব, ডিঙিত বৰঢোল আৰি সংস্কৃতিবানৰ ভাও দিব পাৰিব লাগিব, মূল্যবৃদ্ধিৰ অবসান ঘটাবলৈ ডিঙিত আলু, পিয়াজৰ মালা ওলোমাই ল’ব লাগিব, হাতত জাৰু লৈ মহানগৰ পৰিস্কাৰ কৰিব লাগিব, টি ভি কেমেৰাক নিমন্ত্ৰণ কৰি আনি নাটক কৰি ৰাইজৰ বাহ্ বাহ্ ল’ব পাৰিব লাগিব | তেহে জনপ্ৰিয় নেতা ! মই বাৰু তেনেকুৱা কাম কেতিয়াবা কৰিছোনে ? মই মানুহটো যেনে, তেনেদৰেই ৰাইজৰ আগত নোলাই কেতিয়াবা অভিনেতা হৈ ওলাইছোনে ? নাটকীয় সংলাপ মতাদি ৰাইজৰ আগত ডিঙিৰ সিৰ ফুলাব পাৰিছোনে কেতিয়াবা ? উত্তৰ আহিল ‘নাই, কেতিয়াও পৰা নাই’ | তেন্তে মই জনপ্ৰিয় হম কোন সতে ! 

বহু অনুষ্ঠান মোৰ ওচৰলৈ আহে | প্ৰথমতে অনুষ্ঠানটোৰ উদ্যোক্তাসকলৰ লগত কথা পাতি ভালেই লাগে | সামাজিক, ৰাজনৈতিক বহু বিষয়ত ভাল-ভাল কথা ওলায় থাকে | কিন্তু লাহে লাহে তেওঁলোকৰ কথাৰ সুৰ সলনি হয় | মই বুজি পাও তেওঁলোকৰ আচল উদ্দেশ্যটো |  তেওঁলোকে পাতিব বিছৰা অনুষ্ঠানটোৰ বাবে মোৰ পৰা যে পইচা বিচাৰিছে সেয়া স্পষ্ট হৈ পৰে ক্ৰমাত্‍ | মই তেওঁলোকক বিনয়েৰে বুজাই কওঁ যে আচলতে ইমান টকা চান্দা দিব পৰাকৈ মই বৰ ধনী লোক নহওঁ, নামী-বেনামী অজস্ৰ সম্পত্তি গোটাই লৈ মই ‘অবসৰৰ ৰাজনীতি’ত নমা মানুহ নহওঁ | মোৰ পৰা প্ৰত্যাখিত হৈ তেওঁলোক অসন্তুষ্ট হয়, মুখ ফুটাই একো নকলেও তেওলোকৰ চকু-মুখত সেয়া স্পষ্ট হৈ ফুটি উঠে | কেনেকৈ জনপ্ৰিয় হম মই ? কিছুমান অনুষ্ঠানৰ উদ্যোক্তা সকলে পাকে-প্ৰকাৰে মোক বুজাব খোজে যে মোক তেওঁলোকৰ অনুষ্ঠানৰ মুখ্য পৃষ্ঠপোষক বা উপদেষ্টা কৰি ৰাখিব খোজে | বিনিময়ত সেই একেই উদ্দেশ্য | মই প্ৰত্যাখ্যান কৰো | কওঁ যে মুখ্য উপদেষ্টাৰ পদটো মই কিনি ল’ব নোখোজোঁ | মোৰ সহকৰ্মী দুজনমানে কয় যে ‘এনেদৰে কেনেকৈ হ’ব’ ‘ৰাজনীতিত এইবোৰতো সকলোৱেই কৰে’ | মই  তেওঁলোকক বুজাই ক’ব নোৱাৰোঁ যে সকলোৱেই কৰা কামটো মই কৰিব নোৱাৰোঁ | পইচা দি মই ডিঙিত গামোছা ল’ব নোখোজোঁ |

দুজন মান জনপ্ৰিয় নেতা বা নেত্ৰীক দেখা পাও, যিকেইজনে সংসদত কোনোদিনে সৰব হৈ পোৱা নাই, তেওলোকৰ ভাষনত কোনোদিনে অসমৰ চিৰন্তন সমস্যাবোৰৰ সমাধান সূত্ৰ প্ৰকাশ পোৱা নাই, ‘প্ৰকৃত উন্নয়ন’ বুলি দেখুৱাবলৈ তেওঁলোকৰ কোনো উল্লেখযোগ্য অবদান নাই | কিন্তু তেওলোক জনপ্ৰিয় নেতা, কিয়নো টি ভি কেমেৰাৰ আগত তেওঁলোকে মুখবোৰ উলিয়াবলৈ সদা-তত্‍পৰ | ক’ৰবাত কিবা এটা ঘটিলেই চিধাই গৈ এওঁলোকে টি ভি কেমেৰাৰ আগত উদাত্ত ভাষন ৰাখে | কিন্তু আচৰিত কথাটো হ’ল সেই টি ভি কেমেৰাৰ সন্মুখত কিবা এটা গম্ভীৰ বিষয়ৰ ওপৰত আলোচনা অনুষ্ঠিত হ’লে এওঁলোকৰ অজ্ঞতা আৰু অনভিজ্ঞতা বৰ দুখ লগাকৈ প্ৰকাশ পায় | মই টি ভি সাংবাদিক মাতি কেতিয়াও কোনো কথাত হৈ-চৈ কৰা নাই | গতিকে মই জনপ্ৰিয় নেতা হম কেনেকৈ ?

অসমলৈ আহিয়ে মই নিৰ্বাচনত অবতীৰ্ণ হৈছিলো | কিন্তু জনা নাছিলো যে নিৰ্বাচনত টকা আৰু সুৰাই ইমান সমাদৰ লাভ কৰে বুলি | কঠোৰ সিদ্ধান্ত লৈ মই দুয়োটা বস্তুকে বৰ্জন কৰিলো | কাকো এপইচাও বিলাই নাপালোঁ | ফলাফল - মই হাৰিলো | সুৰা সংস্কৃতিৰ (আচলতে অপসংস্কৃতি) ঘোৰ বিৰোধিতা কৰি মই কাকতত প্ৰবন্ধ লিখিলোঁ, সজাগতা সভা পাতিলো | সুৰাই আমাৰ ডেকাশক্তিৰ কৰ্মস্পৃহা নোহোৱা কৰি আনিছে, চিন্তাশক্তি শুন্য কৰি আনি জাতিটোলৈ এক স্থবিৰতা নমাই আনিছে আৰু তাৰ ফলত যে স্বাৰ্থাম্বেষি ৰাজনীতিকবোৰ লাভবান হৈছে; এইবোৰ কথাকে সভাই-সমিটিয়ে ক’লো | কিন্তু সুৰাই অসুৰৰ ৰূপ লৈ অসমৰ গাৱে-ভূঞে বৰ্তমানেও সংহাৰী ৰূপ ধাৰন কৰি আছে | এইবোৰ কথা কোনে কয়, কোনেই বা শুনে ? গতিকে জনপ্ৰিয় নেতা মই হব নোৱাৰোঁ | 

যিকোনো সভা সমিটিত নিমন্ত্ৰণ পত্ৰত উল্লেখ কৰা সময়মতেই মই গৈ উপস্থিত হওঁ | কিন্তু বৰ লাজ পাওঁ, যেতিয়া দেখো ৰাইজ দূৰৰ কথা, উদ্যোক্তাসকলেই আহি উপস্থিত হোৱা নাই | সময়তকৈ দুঘন্টা পিছত থকাটোৱে যেন আমাৰ নিয়ম | ৰাজনৈতিক জীৱনত কোনো সভা মই সঠিক সময়ত আৰম্ভ হোৱা দেখা নাই | সময়ানুৱৰ্তিতা মানি চলিবলৈ অসমীয়া জাতিটোৱে আজিলৈ শিকা নাই | আমিবোৰ অনেক ক্ষেত্ৰত বহু দূৰত ৰৈ যোৱাৰ ইয়ো এটা প্ৰধান কাৰণ | কিন্তু মুখ্যমন্ত্ৰীকে ধৰি আন আন জনপ্ৰিয় নেতাক দেখা পাও, তেওলোক সভা-সমিটি আৰম্ভ হৈ যোৱাৰ বহুত পিছত, ৰাইজে তেওলোকৰ বাবে ৰৈ ৰৈ লেবেজান হোৱাৰ পৰত, তেওলোক আহি উপস্থিত হয় | সময়ৰ মূল্য তেওলোকে নুবুজিব পাৰে, তেওলোক কিন্তু জনপ্ৰিয় নেতা |   

বিহুতলিত নাচিব নোৱাৰো, প্ৰতিবাদ কৰাৰ নামত ভাওৰীয়া হ’ব নোৱাৰো, পইচা দি গামোছা পিন্ধিব নোৱাৰো, নিৰ্বাচনত পইছা নিবিলাও,  ধ্বংসমুখী প্ৰতিটো প্ৰবনতাৰ বিৰুদ্ধে মাত মাতো, সুৰা আৰু চান্দা সংস্কৃতিৰ বিৰোধিতা কৰো, সংস্কৃতি ৰক্ষা কৰাৰ কাণ্ডাৰী হোৱাৰ পৰিবৰ্তে কৰ্ম-সংস্কৃতিৰ কথা কও ..; গতিকে মইনো কোনসতে জনপ্ৰিয় নেতা হও ? জনপ্ৰিয় নেতাসকলৰ গাত থকা কোনো এটা গুণেই দেখোন মোৰ গাত নাই |          

হয়, মই অনুভৱ কৰিছো, আজিৰ তাৰিখত এজন ‘যোগ্য’ জনপ্ৰতিনিধি হ’ব পৰা বহু ‘গুন’ মোৰ মাজত নাই | কিন্তু এই দুৰ্গুণবোৰকে ‘গুণ’ বুলি কিমানদিনলৈ ভাবি থাকিম, কিমানদিনলৈকে মানি থাকিম ? বিহাৰত এসময়ত লালুপ্ৰসাদৰ এনেকুৱা ‘গুণ’ বিহাৰীয়ে মানি চলিছিল, এনে ‘গুণ’ দেখি ৰস পাইছিল | তেতিয়া বিহাৰীক দেশবাসীয়ে ইতিকিং কৰিছিল | যেতিয়া বিহাৰীয়ে লালুক নাকচ কৰিলে, দেশবাসীৰ আগত বিহাৰীৰ ভাবমুৰ্তি উচ্চ হৈ গ’ল | অসমত কেতিয়ালৈকে নেতাৰ বহুৱালিবোৰক ‘গুণ’ বুলি গণ্য কৰা হৈ থাকিব ? 

Rhino killings in Assam – Senseless Poaching, Shameless State!

 This article was published in The Sentinel on November 27, 2013.

Mahatma Gandhi once said, “The greatness of a nation and its moral progress can be judged by the way its animals are treated.” Indeed, the flora and fauna have been considered as some of the greatest treasures of a nation.

The Great Asian One–Horned Rhino is an integral part of the Assamese identity, both in the regional and the global context and is an important component of its tourism potential. This gentle animal has been the focus of an entire gamut of activities, be it documentaries, literature or campaigns celebrating its majesty and its importance in the Assamese ethos. However, it has also, unfortunately, become the target of relentless poaching and is mercilessly hunted for its body parts, most of which are coveted for perceived benefits which, in many cases, have no scientific basis.

The rhinos in Assam have been braving poachers, unrelenting human encroachment on its habitat and an indifferent state government for several years now, although conservation attempts have seen an increase in intensity in recent times. But even though a host of new technologies, modern arms and ammunition are being supplied to the forest officials and guards, rhino poaching continues unabated.

According to the 2012 census, Assam has a total population of 2,505 rhinos. 2,186 of these rhinos are in Kaziranga National Park. While the numbers are encouraging, it is a matter of grave concern that a total of 524 rhinos have been killed for their horns between 1986 and 2011.

According to media reports, till November this year, 41 rhinos have been killed for their horns. In 2012 itself over 40 rhinos were killed. In 2011, nine rhinos died, seven in 2010, 14 in 2009, 12 in 2008, 21 in 2007, nine in 2006, 12 in 2005, five in 2004, six in 2003, five in 2002, nine in 2001 and 14 in 2000.

Year	Nos. of Rhino Killed/Died
2013 (till November)	41
2012	40
2011	09
2010	07
2009	14
2008	12

Assam, which is a biodiversity hot spot, has seen regular killings of wild animals due to
improper management by the forest department and immature behaviour of Assam’s forest minister.

Assam lags behind many other states of the country in protecting its wild animals. We have not seen any collective approach, integration or coordination among the forest officials–guards and other allied/concerned departments like Tourism, Police and District Administration etc to protect the fauna of Assam. We, the people, chose the government to implement the laws and regulations properly and to manage the state and its resources in a judicious manner. But it has been noticed that the Government of Assam itself has been ignoring and violating the laws and
regulations of the Constitution of India, even though Article 51A (g) of the Constitution of India provides that “It shall be the duty of every citizen of India to protect and improve the nature environment including forest, lakes, rivers and wildlife and to have compassion for living creatures.”

Fresh incidents of poaching continue even after the state government in 2012 created an elite Assam Forest Protection Force (AFPF) and armed the personnel with automatic weapons like Self Loading Rifles (SLRs) to match the fire power of the poachers, who have been known to switch from the .303 rifles to sophisticated machine guns.

According to media reports, poachers generally use three methods to kill and dehorn
rhinos—pit poaching, electrocution and guns—of which guns are the most favored and most widely used in recent years. Forest guards and officers know everything but they are unable to do anything.

Assam, which has five national parks, 17 wildlife sanctuaries and five elephant reserves, also adopted Sub–section (3) of section 197 of the CrPC 1973 (2 of 1974), which provides immunity to all forest personnel against any criminal procedure in the event of causing death to a person while discharging their duties. But nothing much has been achieved, mainly because inefficient officers are still holding important positions in the department besides Assam’s Forest Minister.

Following amendment of the Wildlife (Protection) (Assam Amendment) Act 2009, for the first time in the country, poaching has now become punishable by imprisonment from seven to ten years in place of the earlier provisions of three to seven years. For a second offence, the quantum of punishment has been extended from ten years to life imprisonment. Poaching has been made a non–bailable offence in the state. But it is a matter of great trepidation that no kind of punishment has been given to the poachers. If forest guards catch a poacher, then he gets jailed for hardly 3–4 months.

The government had also announced that Kaziranga National Park will soon have thermal cameras installed at several locations inside the park to detect any unwanted movements inside the park, including those of the poachers. But in spite of such measures, there has been no abatement in rhino poaching, especially in Kaziranga National Park, which contains the largest number of rhinos in the state. This is in spite of environmentalists and concerned citizens crying themselves hoarse demanding protection of the one–horned rhino in the last few places on earth where it still roams free.

Even World Wildlife Foundation (WWF), which is working extensively with the state government in protecting the rhino population in Assam, has shown serious concerns about the level of commitment of the Assam State Forest Department and the Bodoland Territorial Council in providing protection to rhinos. Gauhati High Court has taken a suo moto case against illegal killing of rhinos vide PIL number 66/12 but the Government of Assam has yet to provide the reply to the Honorable High Court. This itself exposes the inability of the Assam Government and the Forest Minister.

Urgent measures need to be taken to ensure safety of these animals. The Eco Task Force (ETF) Battalions raised to protect the forests in Assam should also involve the local people in and around national parks and wildlife sanctuaries. Assam should emulate some of the greatest conservation stories across the world which involves participation of the local communities in protecting the animals and conserving the bio–diversity.

The public are yet to see any poacher or others involved in illegal trades of animal parts given any exemplary punishment for their crimes under the provision of the Wildlife (Protection) (Assam Amendment) Act 2009. There is also an urgent need to fast track cases related to the Wildlife act so that the accused do not get opportunity to post bail.

Instead of the state government spending crores of tax payers’ money by sending the forest minister and his entourage to foreign countries for seminars and workshops on conservation issues, they can go and visit other states within the country which have won accolades in for their conservation efforts.

The moot question now is—who will take responsibility for the brutal and inhuman killings of rhinos in the state? Will the forest department finally get its act together and do something for these gentle giants? Will they be finally able to fix responsibility for the killings and punish the guilty?

Here I must point out that not only are poachers guilty of mercilessly killing these animals, the forest officials and the minister who sits at the helm of affairs of the department are to be equally blamed.

Forest and environment minister, Rakibul Hussain, who has held this portfolio for two
consecutive terms must answer why rhinos continue to be hunted, often under the very nose of forest officials even though the number of forest guards has increased exponentially and they are now provided with better weapons.

He must also answer for the poor safety measures by his department for protection of the rhinos during the monsoon when these animals stray out of the reserved forests and wild life sanctuaries to escape the floods which inundate major portions of these protected areas. I also question the state government, led by Chief Minister Tarun Gogoi over the continued patronage of the forest minister, who has time and again only demonstrated his incapacity in protecting the state animal.

As a concerned citizen, I demand that the state government and the forest department take immediate and effective steps to ensure that the remaining rhinos do not fall prey to poachers’ bullets. They should take special notice of reports of the presence of militants in the poaching business.

To the forest minister, I can only say that he should have resigned from his post a long time ago, owning moral responsibility for the killings, and for his utter failure in discharging the duties of his office.

For the people of Assam, it is my sincere request and prayer to help bring a change so that we can save the last of the rhinos in the world—because if we do not act now, the only time we will probably see the rhino will be in photographs and documentaries, government logos and books.

‘অশ্বত্থামা হত’ যুক্তিৰে মোডী বিৰোধিতা

This article was published in Asomiya Pratidin on 18 November, 2013. 

কোনো আদৰ্শক আঁকোৱালি লোৱা আৰু আদৰ্শৰ নামত মতান্ধ হোৱা দুটা পৃথক কথা | মতান্ধ লোকৰ ‘যুক্তিবাদ’ মৌলবাদৰ সমানেই ভয়ংকৰ | এনে মতান্ধসকলে যুক্তিৰ নামত মিছা কথাৰ অৱতাৰণা কৰিবলৈকো কুন্ঠাবোধ নকৰে | ভাৰতবৰ্ষত কিছু সংখ্যক লোকে পক্ষপাতদুষ্টভাৱে এনেদৰে যুক্তিৰ নামত অযুক্তিকৰ কথাৰ অবতাৰনা কৰা প্ৰায়েই পৰিলক্ষিত হয় | যোৱা ১২ নৱেম্বৰত এই কাকতৰ সম্পাদকীয় পৃষ্ঠাত প্ৰকাশিত ‘চৰ্দাৰ পেটেল-ভগত সিং- মোডী প্ৰসংগ’ শীৰ্ষক লেখাটোৰ আঁত ধৰি মই এই প্ৰসংগটোৰ ওপৰত দুটামান কথা উল্লেখ কৰিব বিচাৰিছো | 

লেখাটোত এষাৰ কথা ভালদৰে বৰ্ণনা কৰিছে যে ভগত সিঙে লালা লাজপত ৰায়ৰ মতক সমৰ্থন নকৰিলেও তেওঁৰ হত্যাকাণ্ডৰ প্ৰতিবাদত অস্ত্ৰ তুলি লৈছিল | এই কামৰ দ্বাৰাই প্ৰমানিত হৈছিল যে ভগত সিং আদৰ্শবাদী হ’লেও মতান্ধ নাছিল | লাজপত ৰায়ৰ বাবে যদি ভগত সিঙে অস্ত্ৰ তুলি ল’ব পাৰে; তেন্তে ‘কমিউনিষ্ট’ ভগত সিঙৰ দেশপ্ৰেমক নৰেন্দ্ৰ মোডীয়ে প্ৰসংশা কৰিব নোৱাৰিব কিয় ? যি যুক্তিবাদীয়ে নোৱাৰিব বুলি মতপোষণ কৰে তেওঁতকৈ ডাঙৰ মৌলবাদী তথা তেওঁতকৈ প্ৰতিক্ৰিয়াশীল ব্যক্তি আৰু কোন হ’ব পাৰে ? নিজৰ আদৰ্শৰ লোক নহ’ল বুলিয়েই মহত্‍ লোকক মহত্‍ বুলি ক’ব নোৱাৰিবনে ?

দেখা যায় যে কংগ্ৰেছীৰ লগতে একাংশ সমাজবাদী বা নিজকে সমাজবাদী বুলি দাবী কৰা লোকে অহৰহ বিজেপি আৰু আৰ এছ এছৰ বিপক্ষে কাকতে পত্ৰই লিখি থাকে আৰু তেওলোকে দুয়োটা সংগঠনকে হেয় প্ৰতিপন্ন কৰাৰ বাবে মনেসজা কথাবোৰকে লিখি থাকে | তেনে এটা কথা হ’ল স্বাধীনতা আন্দোলনত আৰ এছ এছৰ লোকে অংশগ্ৰহন নকৰা বুলি উল্লেখ কৰাটো | আইন অমান্য আন্দোলন আৰু ভাৰত ত্যাগ আন্দোলনত ‘আৰ এছ এছ’ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক হেডগেৱাৰকে ধৰি বহুতো স্বয়ংসেৱকে অংশগ্ৰহণ কৰাই নহয়, গ্ৰেপ্তাৰো হৈছিল | এইবিলাক তথ্য য’তে-ত’তে পোৱা যায় | স্বাধীনতা আন্দোলনৰ পৰা ‘ইমাৰ্জেন্সি’ বিৰোধী আন্দোলনলৈকে সকলো আন্দোলনতে আৰ এছ এছৰ স্বয়ংসেৱকসকলে ভাগ লৈছিল; কিন্তু ‘আৰ এছ এছ’ যাতে এটা আন্দোলনকাৰী সংস্থা হিচাপে গঢ় নলৈ সামাজিক-সাংস্কৃতিক সংস্থা হিচাপেহে বিকশিত হয় তাৰ প্ৰতি সৰসংঘচালক (সংঘৰ মুৰব্বী)সকলে গুৰুত্ব দিছিল | কিন্তু এই কথাখিনিকে কুত্‍সাৰটনাকাৰী আৰু দেশদ্ৰোহী শক্তিসমূহে বিকৃতভাৱে প্ৰচাৰ কৰি আহিছে | কংগ্ৰেছৰ নেতৃত্বত যেতিয়া ৪২ৰ আন্দোলন চলিছিল তেতিয়া ভাৰতীয় কমিউনিষ্টে বৃটিছৰ পক্ষ লৈছিল আৰু তাকে উচিত কাম আছিল বুলি প্ৰচাৰ চলাইছিল | চৰ্দাৰ পেটেলে যেতিয়া হায়দৰাবাদ চামিলকৰনৰ বাবে প্ৰচেষ্টা চলাইছিল তেতিয়া মাউন্টবেটেন আৰু নেহৰুয়ে বিধি-পথালি দিছিল | হায়দৰাবাদত হাজাৰ হাজাৰ কংগ্ৰেছী আৰু আৰ এছ এছৰ স্বয়ংসেৱকে অত্যাচাৰী নিজামৰ পুলিচৰ হাতত গ্ৰেপ্তাৰ বৰণ কৰাৰ বিপৰীতে কমিউনিষ্টসকলে নিজামৰ লগত মিত্ৰতা কৰিছিল | এতিয়া প্ৰশ্ন হ’ল নৰেন্দ্ৰ মোডীয়ে কোনবিধ কমিউনিষ্টক পূজা কৰা উচিত ? ভগত সিঙৰ দৰে দেশপ্ৰেমিকক নে ৪২ৰ আন্দোলনত বৃটিছৰ সংগ দিয়া কমিউনিষ্টক ? কোনগৰাকী কংগ্ৰেছীক পূজা কৰিব, পেটেলৰ দৰে লৌহমানৱক নে নেহৰুৰ দৰে দুৰ্বল প্ৰধানমন্ত্ৰীক ? 

কেৱল নিজৰ আদৰ্শক বিশ্বাস কৰা ব্যক্তি বা নিজৰ দলৰ মানুহকহে পূজা কৰিব লাগে বুলি ভবাসকল অসহিষ্ণু আৰু মৌলবাদীৰ স্তৰৰ লোক | নৰেন্দ্ৰ মোডীয়ে স্পষ্ট কৰি দিছে যে যিকোনো দেশপ্ৰেমিকক তেওঁ বন্দনা কৰিবই | এই কথাত কংগ্ৰেছ বা কমিউনিষ্টৰ শিবিৰৰ লোকসকল আতংকিত হৈ পৰাতো স্বাভাৱিক | কিন্তু সেই বুলিয়েই মোডী, বিজেপি বা আৰ এছ এছৰ বিপক্ষে মিছা যুক্তিৰে অপপ্ৰচাৰ চলোৱা বিষয়টো ৰাইজে বিচাৰ কৰিব |

গান্ধী হত্যাৰ ঠিক পাচতেই আন বহুতৰ দৰে চৰ্দাৰ পেটেলেও আৰ এছ এছ এই ঘটনাৰ সতে জড়িত হ’ব পাৰে বুলি সন্দেহ কৰিছিল | কিন্তু এই সন্দেহ এসময়ত পেটেলৰ দূৰ হৈছিল | সেইবাবেই আৰ এছ এছৰ ওপৰত আৰোপ কৰা প্ৰতিবন্ধকতা উঠাই লোৱাই নহয় সৰসংঘচালক গুৰুজী গোলৱালকাৰৰ সৈতে আলোচনা কৰি চৰকাৰৰ সজকামবোৰত সহায় কৰি যাবলৈ অনুৰোধ কৰিছিল | এই কথাবোৰ আনকি নেহৰু আৰু কংগ্ৰেছ সমৰ্থক হিচাপে জনাজাত ৰামচন্দ্ৰ গুহৰ ‘India after Gandhi’ৰ দৰে গ্ৰন্থতো উল্লেখ আছে | সংঘৰ ওপৰত তিনিবাৰ নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰাৰ পাচতো প্ৰত্যাহাৰ কৰিব লগা হৈছিল একমাত্ৰ সংঘৰ নিস্কলুষতাৰ বাবেই | সংঘই দেশৰ প্ৰতি আগবঢ়োৱা সেৱাৰ বাবেই সংঘক গণতন্ত্ৰ দিৱসৰ পেৰেডত ভাগ ল’বলৈ দিয়া হৈছিল | মিডিয়াৰ ৯০ শতাংশ কংগ্ৰেছ আৰু কমিউনিষ্টৰ সমৰ্থকৰ হাতত আছিল বা আজিও আছে | তেনে অৱস্থাত আৰ এছ এছ বা বিজেপিৰ বিপক্ষে সময়ে সময়ে মিডিয়াত অপপ্ৰচাৰ চলি থকা কথাত আচৰিত হ’বলগীয়া একো নাই | কিন্তু আজিলৈকে কোনো আদালতে গান্ধী হত্যাৰ অভিযোগত আৰ এছ এছক অভিযুক্ত কৰিব পৰা নাই, কিন্তু অপপ্ৰচাৰ হ’লে কমা নাই | ২০১০ চনত এ জি নুৰানীয়ে ‘দি ষ্টেটচমেন’ কাকতত লিখিছিল গান্ধী হত্যাৰ সতে আৰ এছ এছ জড়িত বুলি | এ জি নুৰানী সমগ্ৰ জীৱনজুৰি আৰ এছ এছৰ অপপ্ৰচাৰত লিপ্ত হৈ আহিছে | কিন্তু যেতিয়া আৰ এছ এছৰ দিল্লী গোটৰ পৰা এ জি নুৰানী আৰু কাকতৰ ওপৰত আদালতত মোকৰ্দমা তৰা হৈছিল, তেতিয়া নুৰানী আৰু কাকতখনে নিঃচৰ্ত ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা বিচাৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল | কিন্তু এনে অপপ্ৰচাৰকাৰীসকলৰ প্ৰত্যেকৰ বিপক্ষে মোকৰ্দমা তৰিয়েই থাকিব লাগিবনে ? শিক্ষিত মানুহৰ নৈতিকতাৰ যদি এনে অধঃপতন হয় তেন্তে এখন দেশে উন্নতিৰ শিখৰত কিদৰে আগবাঢ়িব ? নৰেন্দ্ৰ মোডীৰ ‘চাৰ্টিফিকেট’ কুলদীপ নায়াৰ বা ‘মেইনষ্ট্ৰীম’ কাকতে দিয়া আৰু পাৰভেজ মুছাৰফে দিয়া একে কথা | কংগ্ৰেছ, কমিউনিষ্ট, তথাকথিত চেকুলাৰবাদী আৰু দেশদ্ৰোহী শক্তিসমূহে আজি একগোট হৈ মোডীৰ বিপক্ষে থিয় দিছে; কাৰণ তেওঁলোকে জানে যে তেওলোকৰ সান্দহ খোৱা বালি তল যোৱাৰ উপক্ৰম হৈছে | 

অকল নৰেন্দ্ৰ মোডীয়েই নহয়, দেশখনক ভালপোৱা সকলো লোকেই ভগত সিঙৰ নাম ল’ব, পেটেলৰ নাম ল’ব তেওঁলোকৰ দেশপ্ৰেমৰ বাবে | আমাক সকলোকে চাৰ্টিফিকেট দিব সময়েহে, কোনো মতান্ধ লেখক, বুদ্ধিজীৱীয়ে নহয় | নিজৰ দেশখনক ভাল পাওঁ বুলি কোৱা নৰেন্দ্ৰ মোডীক উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ইতিমধ্যে ‘ক্লীনশ্বিট’ দিছে | গুজৰাটৰ ৰাইজে তিনিবাৰকৈ আঁকোৱালি লৈছে | এইবাৰ সমগ্ৰ দেশৰ ৰাইজ তেওৰ নেতৃত্বত আগবাঢ়িবলৈ সাজু হৈছে | আৰু তাকে দেখি সকলো স্বাৰ্থাম্বেষী ভীতিগ্ৰস্থ হৈছে | ভাৰতৰ প্ৰথমগৰাকী সামৰিক মুৰব্বী ‘কে এম কাৰিয়াপ্পা’ই আৰ এছ এছৰ স্বেচ্ছাসেৱকসকলক তেতিয়াই আহ্বান জনাইছিল - My dear young men, don't be disturbed by uncheritable comments of interested persons. Looks ahead ! Go ahead ! The country is standing in need of your services. জয়প্ৰকাশ নাৰায়নে কৈছিল - ‘সংঘ যদি ফেচিষ্ট তেন্তে ময়ো ফেচিষ্ট’ | ডঃ জাকিৰ হুছেইন, ৰবীন্দ্ৰ বাৰ্মা, জৰ্জ ফাৰ্ণাণ্ডেজ আদি সংঘৰ বাহিৰৰ লোক সকলে সংঘৰ কামক প্ৰশংসা কৰিছিল; কাৰণ তেওলোকে বুজি পাইছিল যে দেশখনক হাড়ে-হিমজুৱে ভাল পোৱা এটা শক্তি হ’ল ‘সংঘ’ |

আমি সকলো সমালোচনাকে আঁকোৱালি ল’ব পাৰো; কিন্তু মিছা কথাক নহয় | কোনো উদ্ধৃতিকে ‘অশ্বত্থমা হত’ৰ নিচিনাকৈ ব্যৱহাৰ কৰিলে তাৰ অৰ্থ কি হ’ব পাৰে সকলোৱেই জানে; কিয়নো তাৰ পিচত আৰু এষাৰ থাকে ‘কিন্তু ইতি গজ’ | মোডী প্ৰসংগত যিমানবোৰ কথা শ্ৰীনাথে লিখিছিল সেয়া ‘অশ্বত্থমা হত’ সদৃশ যুক্তি | এনে কাম নিন্দনীয় | 

____________________________________________

          

প্ৰস্ৰাৱাগাৰবিহীন বিদ্যালয়ত লেপটপ্ লোৱা ছাত্ৰী

This article was published in Aamar Asom on 9 October, 2013.

ক’লেজীয়া দিনত এটা ইংৰাজী কবিতা পঢ়িছিলোঁ, যিটো কবিতা মই প্ৰায়ে গুণগুণাই থাকো | কবিতাটোৰ মূলভাৱ হৈছে এনেধৰণৰ - এটা গজালৰ অভাৱত ঘোঁৰা এটাৰ খুৰাত নাল লগোৱা নহ’ল, খুৰাত নালটো লগাব নোৱাৰা বাবে ঘোঁৰাটো যাব নোৱাৰিলে, ঘোঁৰা নোহোৱা বাবে আৰোহীজন ৰৈ গ’ল, আৰোহীজন যাব নোৱাৰা বাবে এটা ‘খবৰ’ পঠিওৱা নহ’ল, খবৰটোৰ বাবে এদল সৈনিকে এখন যুদ্ধত পৰাজিত হ’ব লগা হ’ল, এই যুদ্ধৰ পাছত এখন দেশ হেৰুৱাব লগা হ’ল; কিন্তু এই আটাইবোৰৰ মূলতে আছিল ঘোঁৰাৰ খুৰাৰ নালত লগোৱা এটা ক্ষুদ্ৰ গজাল | কবিতাটো উল্লেখ কৰাৰ লোভ সামৰিব নোৱাৰিলো | 

For want of a nail, a shoe was lost.

For want of a shoe, the horse was lost,

For want of a horse, the rider was lost,

For want of a rider, the message was lost,

For want of a message, the battle was lost, 

For want of a battle, the kingdom was lost. 

And all for the want of a horseshoe nail.

এই কবিতাটো মোৰ বৰকৈ মনত পৰিল মেট্ৰিকৰ ৰিজাল্ট দিয়াৰ কেইদিনমান পিছত | অসমৰ এখন ভিতৰুৱা ঠাইৰ এখন সভাত যোগ দিবলৈ গৈ এটা অবিস্মৰণীয় ঘটনা ঘটিল | চাহ-তামোলেৰে আপ্যায়ণ কৰা এগৰাকী কিশোৰীক পঢ়া-শুনা কৰাৰ কথা সোধোঁতে ক’লে যে তাই স্কুলৰ পঢ়া আধাতে সাং কৰিছে | কিয় ? মই আচৰিত হৈ সুধিছিলো | সাধাৰণ ছোৱালীজনীয়ে একো উত্তৰ দিয়া নাছিল | কিন্তু ছোৱালীজনীৰ মাকৰ মুখৰ পৰা যিটো উত্তৰ পাইছিলোঁ সিয়ে মোৰ সন্মুখত যেন এখন নেদেখা পৃথিৱীৰ দুৱাৰ মুকলি কৰি দিলে | মাকে কৈছিল যে তাই পঢ়া বিদ্যালয়খনত ছোৱালীয়ে প্ৰস্ৰাৱ কৰা ঠাই নাই | সেইবাবে গাঁৱত আৰু দুজনী ছোৱালীয়ে পঢ়াকে বাদ দিছে | এজনী সাধাৰণ ছোৱালীৰ লাজে আমাৰ সামাজিক অৱস্থা, প্ৰশাসন, চৰকাৰ সকলোৰে মুখত ছাই সানিবলৈ যেন যথেষ্ট হ’ল |

এটা বয়সলৈ ল’ৰা-ছোৱালীয়ে লাজ সংকোচ আদিৰ কথা বৰকৈ নাভাবে | কিন্তু বাঢ়ি অহা ছোৱালী এজনীৰ বাবে ‘লাজ’ শব্দটোৱে বহু অৰ্থ প্ৰকাশ কৰে | সেই অৰ্থ বুজি পায়ে হয়তো শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যখণ্ডৰ নীতি-নিৰ্ধাৰকসকলে ছাত্ৰীৰ বাবে পৃথককৈ প্ৰস্ৰাৱাগাৰ, স্বাস্থ্যসন্মত আৰু পৰিস্কাৰ শৌচাগাৰ, পানীৰ যোগান, পুষ্টিকৰ আহাৰ, আইৰণযুক্ত ঔষধ আদিৰ সু-ব্যৱস্থা কৰে | কিন্তু ইয়াক পালন কৰিবৰ বাবে যেতিয়া চৰকাৰ অক্ষম, সীমাহীন দুৰ্নীতি আৰু অনিয়মেৰে যেতিয়া ৰাজ্যৰ দুখীয়া ছাত্ৰীক প্ৰাথমিক আৰু মৌলিক সুবিধাকণ দিয়াৰ পৰা বঞ্চিত কৰা হয়, তেতিয়া সেইখন চৰকাৰৰ পৰা ৰাইজেহে লাজ পাবলগীয়া হয় | ছোৱালীজনীৰ পঢ়া বাদ দিয়া ঘটনাটোৰ কথা কওতে বহুতে বিশ্বাস কৰিব খোজা নাছিল | বিশ্বাস নোহোৱাটো স্বাভাবিক | কিন্তু এনে বহু অবিশ্বাস্য কথাও এতিয়া স্বাভাবিক সত্য | এই সত্যতা উন্মোচন কৰাৰ বাবে মাজে সময়ে বাতৰি কাকতত বাতৰি ওলায়েই থাকে | ১৯ অক্টোবৰ তাৰিখে ‘আমাৰ অসম’ কাকতত প্ৰকাশ পাইছিল যে - শৌচাগাৰ-প্ৰস্ৰাৱাগাৰ নোহোৱাকৈ চলিছে বৰপেটাৰ ১,১১১ খন বিদ্যালয় | ইয়াৰে ৪খন উচ্চতৰ মাধ্যমিক, ৪৭ খন হাইস্কুল, ১৫২ খন মধ্য ইংৰাজী আৰু ৯০৮ খন প্ৰাথমিক বিদ্যালয়তে শৌচাগাৰ-প্ৰস্ৰাৱাগাৰৰ কোনো ব্যৱস্থা নাছিল বুলি বাতৰিটোত প্ৰকাশ পাইছিল | সেইটো আছিল কেৱল এখন জিলাৰ বাতৰি | তেন্তে বাকী জিলাবোৰৰ অবস্থা আকৌ ?

প্ৰাসঙ্গিক যেন অনুভৱ কৰি মই কিছু তথ্যলৈ আঙুলিয়াব খুজিছো | ২০১১-১২ বৰ্ষৰ মাৰ্চ মাহত কেগৰ প্ৰতিবেদনত প্ৰকাশ পাইছিল যে প্ৰাথমিক পৰ্যায়তে বিদ্যালয় এৰা ল’ৰা-ছোৱালীৰ সংখ্যা ৮.৩ শতাংশ, মাধ্যমিক পৰ্যায়ত বিদ্যালয় এৰে ১৫.২ শতাংশই | আকৌ যোৱা বছৰৰ ‘এনুৱেল ষ্টেটাছ অব ইডুকেচন ৰিপৰ্ট’ত প্ৰকাশ পাইছে যে অসমৰ ১৫-১৬ বছৰীয়া কিশোৰ-কিশোৰীৰ ১৯.৬ শতাংশই বিদ্যালয়লৈ নাযায় | হাইস্কুল পৰ্যায়তে শিক্ষা জীৱন সামৰিছে ২৩.১ শতাংশ ছাত্ৰ আৰু ১৫.৭ শতাংশ ছাত্ৰী | আকৌ মূখ্যমন্ত্ৰীৰ শিশু আৰু মহিলাৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা ‘ভিছন ডকুমেন্ট ২০১৬’তো আধাতে বিদ্যালয় শেষ কৰা ছাত্ৰীৰ সমস্যা এটা গুৰুতৰ সমস্যা হিচাপে চিহ্নিত হৈছিল | তাত প্ৰকাশ কৰা মতে চৰকাৰী বিদ্যালয়সমূহত প্ৰথম শ্ৰেণীত ভৰ্তি হোৱা ছাত্ৰীৰ সংখ্যা ৩.৮৬ লাখ, কিন্তু পঞ্চম শ্ৰেণীত এই সংখ্যা কমি গৈ হয় ২.৫৮ লাখ | নবম-দশম শ্ৰেণীত শিক্ষা সাং কৰা ছাত্ৰীৰ সংখ্যা সৰহ, কাৰণ উচ্চতৰ মাধ্যমিক বা ক’লেজ পোৱালৈ ছাত্ৰীৰ সংখ্যা ১.১৯ লাখহে হয়গৈ |

যিসময়ত বিশ্বযুৰি লিঙ্গ-সমতা আৰু নাৰী-সবলীকৰণৰ ঢৌ উঠিছে, সেই সময়ত আমাৰ ৰাজ্যত আধাতে শিক্ষা সাং কৰা কিশোৰীৰ সংখ্যা বৃদ্ধিৰ কথা ভাবিবলগীয়া | অসমৰ বিদ্যালয়সমূহত চলোৱা এক পৰিসংখ্যা মতে ২০০৯-১০ চনত প্ৰাথমিক পৰ্যায়ত বিদ্যালয় এৰা ছাত্ৰী ৫.০ শতাংশৰ পৰা ২০১১-১২ চনলৈ ১১.৯ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাইছে | মাধ্যমিক পৰ্যায়ত এই হাৰ ১৩.৫ ৰ পৰা ১৪.৩ শতাংশলৈ বৃদ্ধি হৈছে |

ছাত্ৰীৰ বিদ্যালয়ৰ প্ৰতি এনে অনীহাৰ এট কাৰণ হ’ব পাৰে মই গাঁৱত লগ পোৱা কিশোৰীজনী | কিশোৰীজনীৰ ঘটনাই উদঙাই দিছে অসমৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাত হোৱা উন্নয়নৰ ফোপোলা স্বৰূপ | ইউনিচেফৰ এক অধ্যয়নত প্ৰকাশ যে ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰতি ১০০ খন বিদ্যালয়ৰ ৫৪ খনতহে ছোৱালীৰ বাবে পৃথক প্ৰস্ৰাৱাগাৰ আছে; আনহাতে অসমত প্ৰতি নখন বিদ্যালয়ৰ এখনতহে এনে প্ৰস্ৰাৱাগাৰ আছে |

কেগৰ প্ৰতিবেদন মতে অসমৰ ৪০.১৮ শতাংশ বিদ্যালয়ত ছাত্ৰীৰ বাবে কোনো প্ৰস্ৰাৱাগাৰ (লগতে শৌচাগাৰ)ৰ ব্যৱস্থা নাই, ১৫.৫৭ শতাংশ বিদ্যালয়ত কোনো প্ৰস্ৰাবাগাৰেই নাই | ১৮.৮৫ শতাংশ বিদ্যালয়ত নাই খোৱা পানীৰ ব্যৱস্থা | য’ত যথেষ্ট সংখ্যক ছাত্ৰীয়ে বিদ্যালয় সমূহত প্ৰস্ৰাৱাগাৰ নথকাৰ বাবে বিদ্যালয় এৰিবলৈ বাধ্য হৈছে তাত চৰকাৰে প্ৰথম স্থানপ্ৰাপ্ত মেট্ৰিক উত্তীৰ্ণ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক কম্পিউটাৰ আৰু লেপটপ প্ৰদান কৰাৰ নামত কোটি কোটি টকা খৰছ কৰাটো কিমান সমিচিন হৈছে, সেয়া বিচাৰ্য বিষয় |

কম্পিউটাৰ শিক্ষা বৰ্তমান সময়ৰ শিক্ষা-ব্যৱস্থাত এটা অপৰিহাৰ্য বিষয় | আনন্দৰাম বৰুৱা বঁটাৰ মাধ্যমেৰে কম্পিউটাৰ প্ৰদান কৰা বিষয়টোৰ মই বিৰোধীও নহয় | কিন্তু কম্পিউটাৰৰ সমানে এটা স্বাস্থ্যসন্মত পৰিবেশ জানো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ নহয় ? চলিত বছৰলৈ কম্পিউটাৰ আৰু লেপটপ প্ৰাপ্ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ সংখ্যা ১,৪০,০০০ | চলিত বৰ্ষত ২৬,৭৮৮ জন ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে কম্পিউটাৰ লাভ কৰিছে | কিন্তু ইয়াৰে মাজত এনে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ সংখ্যা কম নহয়, যাৰ হয়তো এটা লেপটপ প্ৰাথমিক প্ৰয়োজন নাছিল | মেধাবী ছাত্ৰ এজনৰ উচ্চশিক্ষাৰ বাবে এটা স্কলাৰশ্বিপ, কাৰোবাৰ বাবে কলেজৰ নামভৰ্তিৰ মাচুল অথবা কাৰোবাৰ বাবে স্কুলখনৰ টয়লেটটো হয়তো লেপটপটোতকৈও বহুত বেছি মূল্যবান আছিল | 

চৰকাৰে বাৰ্ষিক বাজেটত প্ৰতিখন বিদ্যালয়তে প্ৰস্ৰাৱাগাৰ, পাইখানা, চাবোন আৰু খোৱা পানীৰ সু-ব্যৱস্থাৰ কথাটো নিশ্চিত কৰা উচিত | এইক্ষেত্ৰত শিক্ষক, অভিভাবক, স্বেচ্ছাসেৱী অনুষ্ঠান সমূহ আৰু বিদ্যালয় পৰিচালনা সমিটিসমূহো স্বেচ্ছাৰ হোৱা উচিত | ছাত্ৰী এগৰাকীৰ প্ৰাথমিক প্ৰয়োজনীয়তাৰ কথা সমাজৰ প্ৰতিটো স্তৰে উপলব্ধি কৰিব নোৱাৰিলে নাৰী সবলীকৰনৰ সকলো আচনি কাৰ্যতঃ নিস্ফল | আজিৰ দিনত মানুহৰ প্ৰাকৃতিক তাড়নাক কোনো সভ্য আৰু শিক্ষিত মানুহে অবজ্ঞা নকৰে | 

অৰুণ গোস্বামীৰ ・মাছমৰীয়া ছোৱালীৰ লাজ・নামৰ গল্পটোত পঢ়িছিলো দৰিদ্ৰতা লজ্জাৰ কাৰণ হৈ পৰাৰ কথা | কিন্তু একৈশ শতিকাত এজনী ছোৱালীয়ে ‘লাজ’ৰ বাবে বিদ্যালয় এৰিবলগীয়া হোৱা কথা আমাৰ সমাজৰ বাবে বৰ শুভ নহয় | কাৰণ ছোৱালী এজনীৰ মাজতেই  সোমাই থাকে এগৰাকী ভবিষ্যতৰ মাতৃ আৰু মাতৃ এগৰাকীয়েই ঘৰ এখন বা এখন সমাজৰ ঘাই ভেটি | সেই ভেটি দুৰ্বল হোৱাটো আমি নিবিচাৰো | কিন্তু দুখৰ কথা বৰ্তমান চৰকাৰখনত সঠিক আচনিৰে শিক্ষাৰ প্ৰকৃত ভেটিটোক শক্তিশালী কৰি ৰাখিবলৈ সুযোগ্য নেতৃত্বৰ অভাৱ | সৰহভাগ নেতাকে লাগে জনপ্ৰিয়তা | জনপ্ৰিয়তাৰ বাবে লেপটপ এক চমক; গতিকে নেতাই বিচাৰে ছাত্ৰই পাওক লেপটপ | কিন্তু প্ৰস্ৰাৱাগাৰবিহীন বিদ্যালয়ত পঢ়া ছাত্ৰী এগৰাকীৰ বাবে লেপটপ জানো হ・ব পাৰে প্ৰেৰণা ? শীতত কপি থকা মানুহক নেক-টাই দিব লাগে  নে চুৱেটাৰ ? মানুহৰ প্ৰাথমিক প্ৰয়োজন কি ?

সুশিক্ষাৰ পৰা ছোৱালী এজনী বঞ্চিত হোৱাৰ কাৰণ যদি প্ৰস্ৰাৱাগাৰ হয়, তেন্তে সেই কবিতাটোৰ অনুকৰণত আন এটা কবিতা ৰচিত হ・ব পাৰে | নতুবা সেই কবিতাটোৰ তৰ্জমা আন ধৰনেও হ・ব পাৰে | এটা প্ৰস্ৰাবাগাৰ নহোৱাৰ বাবেই এজনী কিশোৰীয়ে সুশিক্ষাৰ পৰা বঞ্চিত হ’ল, শিক্ষাৰ অভাৱত তাই এজনী ভাল মাতৃ হোৱাৰ পৰা বঞ্চিত হ’ল, ভাল মাতৃ নহোৱাৰ বাবে সন্তান দায়বদ্ধ নাগৰিক হোৱাৰ পৰা বঞ্চিত হ’ল আৰু ভাল নাগৰিক নহোৱা বাবে এটা জাতিৰ গঠন প্ৰক্ৰিয়া ব্যাহত হ’ল আৰু এই সমগ্ৰ ক্ষতিৰ আৰম্ভনী কিন্তু এটা সাধাৰণ ‘প্ৰস্ৰাৱাগাৰ’ | মই ক’লেজীয়া দিনত পঢ়া ইংৰাজী কবিতাটো সেইদিনা নিজৰ ভাষাত তেনেদৰে তৰ্জমা কৰি পেলাইছিলোঁ; লাজেৰে, দুখেৰে .. |